Đàn ghita của Lorca - Phân tích bài thơ

     Bài thơ " Đàn ghita của Lorca" được rút trong tập " Khối vuông Rubich" (1985), là một trong những sáng tác tiêu biểu cho kiểu tư duy của Thanh Thảo: giàu suy tư mãnh liệt phóng túng trong màu sắc tượng trưng siêu thực mà chính Thanh Thảo học tập ở Lorca.

    Trước hết, thơ hiện đại dòng tượng trưng siêu thực tạo nên sự khác biệt với thơ cổ điển và lãng mạn. Ở việc thể hiện vai trò cái tôi trong thơ cổ điển và lãng mạn, cái tôi gắn liền với cá nhân cụ thể, còn ở thơ tượng trưng siêu thực, cái tôi được nhân lên, được lũy thừa lên để trở thành cái tôi đa nghĩa. Không dừng lại ở đó, thơ tưởng trưng siêu thực còn muốn tạo lập mối quan hệ giữa con người nhất thời với con người muôn thuở. Hình thức thơ tượng trưng siêu thưc rời bỏ hình thức phẳng, chuyển sang hình thức nổi để vào cấu trúc không gian. Thơ viết không cần vần nhưn lại cắt chữ phân câu theo trật tự mới.

Federico García Lorca

    Lorca là một trong những tài năng sáng chói của văn học Tây Ban Nha hiện đại. Từ nhỏ ông đã được coi là thần đồng với nhiều năng khiếu nghệ thuật bẩm sinh. Sau khi tốt nghiệp Đại học Luật, ông tham gia vào đời sống nghệ thuật ở Madrid, lúc bấy giờ, Tây Ban Nha bị cai trị bởi một chế độ độc lài phản động và nghệ thuật đang trên đà già cõi. Với tư cách công dân, Lorca cổ vũ nhân dân đấu tranh với mọi thế lực phản động. Với tư cách là nghệ sĩ, ông khởi xướng và thúc đẩy mạnh mẽ những cách tân trong nghệ thuật. Năm 1936, chế độ phát xít Tây Ban Nha đã giết hại ông, cái chết của ông đã dẫn đến một làn sóng phẩn nộ với lũ phát xít, không chỉ ở Tây Ban Nha mà còn trên khắp thế giới.
   
      Qua bài thơ, Thanh Thảo diễn tả cái chết bi tráng đột ngột của người nghệ sĩ đấu tranh cho tự do và cách tân nghệ thuật. Đồng thời bày tỏ nỗi đau sâu sắc và niềm tin mãnh liệt về sự bất tử của tên tuổi và sự nghiệp Lorca (Chủ đề bài thơ)

     Mở đầu bài thơ, hình ảnh Lorca được giới thiệu bằng những nét chấm phá phần nào của trường phái ấn tượng: tiếng đàn bọt nước, áo choàng đỏ gắt, vầng trăng, yên ngựa. Những hình ảnh nà vừa giúp người đọc hình dung về Lorca - một nhạc sĩ thiên tài với giai điệu "lilalila", vừa gợi liên tưởng đến hình ảnh một đấu trường, nhưng ở đấy không chỉ là đấu trường bằng người kỵ sĩ với bò tót mà còn là một đấu trường đặc biệt bằng khát vọng tự do dân chủ của công dân Lorca với nền chính trị độc tài phát xít, bằng khát vọng cách tân nghệ thuật của nghệ sĩ Lorca với nền nghệ thuật già nua, có điều theo góc độ nào cũng chỉ thấy một người thật đơn độc mong manh

 Với vầng trăng chếnh choáng

                                                         Trên yên ngựa mỏi mòn

      Tiếp đến, Thanh Thảo nói đến cái chết của Lorca, giây phút bí ẩn nhất của cuộc đời Lorca là khi ông bị bọn phát xít sát hại rối ném xác xuống giếng phi tang, Cái chết của người nghệ sĩ được Thanh Thảo khắc họa bằng chi tiết "áo choàng bê bếch đỏ" và "tiếng ghita ròng ròng máu chảy". Cái chết đến với Lorca thật bất ngờ nên "Chàng đi như người mộng du". Con người luôn trong sạch và vô tội ấy dù luôn bị ám ảnh về cái chết những vẫn không thể nghĩ là nó lại đến sớm như thế và đến vào lúc không ngờ nhất.

      Ở khổ thứ 3, tác giả nói về sự kiện Lorca bị hành hình đã tạo ra những cú sốc dây chuyền được hiểu theo lối tượng trưng liên tục chuyển đổi cảm giác: những âm thanh vỡ ra thanh màu sắc " tiếng ghita nâu", "tiếng ghita là xanh biết mấy", vỡ ra thanh hình khối "tiếng ghita tròn bọt nước", vỡ ra thành máu "tiếng ghita ròng ròng máu chảy", cũng có thể hiểu là Lorca chết, tiếng đàn tượng trưng cho khát vọng tự do và tình yêu ( bầu trời và cô gái), khát vọng về sự sống (lá xanh) đã vỡ tan và "ròng ròng máu chảy"

     Khổ thứ 4 là khổ gợi nhiều ý tứ sâu xa khác nhau, nhiều cách cảm nhận khác nhau:
                                            Không ai chôn cất tiếng đàn
                                            Tiếng đàn như cỏ mọc hoang
                                            Giọt nước mắt vầng trăng
                                            Long lanh trong đấy giếng

    Thứ nhất, có thể nói đây là niềm thương xót và tiếc nuối những cách tân nghệ thuật của Lorca không ó người tiếp tục. Nền nghệ thuật Tây Ban Nha thiếu vắng không có người dẫn đường nên nền nghệ thuật ấy như "cỏ mọc hoang".
    Thứ hai, có thể hiểu khát vọng nghệ thuật của Lorca như tiếng đàn sống mãi không thể chôn cất, dù bọn phát xít giết được Lorca nhưng chúng không giết được khát vọng tự do dân chủ và cách tân nghệ thuật của Lorca.
    Thứ ba, có thể cảm nhận không chỉ con người mà cả thiên nhiên cũng thương cảm trước cái chết của Lorca. Tinh thần của Lorca vẫn sống trong chiều rộng của không gian "như cỏ mọc hoang", chiều cao của vũ trụ "vầng trăng" và chiều sâu của mặt đất "trong đáy giếng".
     Cách cảm nhận thứ tư dựa vào lời di chúc của Lorca "Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn ghita". Lời di chúc này có ý nghĩa sâu xa là Lorca biết cách tân thơ ca của mình đến một ngày nào đó sẽ trở thành vật cản với những người đến sau trong sáng tạo nghệ thuật. Cho nên ông dặn phải biết chôn nghệ thuật của ông dù biết đó là nghệ thuật cách tân để đi tới.

      Cái chết thực sự của một nhà cách tân là khi những khát vọng của mình không có ai tiếp tục. Nhưng cái chết đau đớn hơn là đỉnh cao và trở thành bức tường kiên cố cản trở sự cách tân của những thế hệ mai sau. Hai khổ cuối, Thanh Thảo nhân danh lòng kính trọng Lorca, mong muốn Lorca có được một sự giải thoát thực sự. Những hành động:
                                         Đường chỉ tay đã đứt
                                         Lorca bơi sang ngang trên chiếc ghita màu bạc
                                         Chàng ném lá bùa cô gái Digan vào xoáy nước
                                         Chàng ném trái tim mình
                                         Vào lặng yên bất chợt
đều có ý nghĩa tượng trưng: đường chỉ tay đã đứt là sự chấm dứt đột ngột của một số phận nghệ sĩ thiên tài. Đường chỉ tay đã đứt nhưng chàng không chết, chàng bơi sang ngang dòng sông cuộc đời và cũng là dòng thời gian bằng chiếc ghita bạc. Chàng ném lá bùa cô gái Digan như chủ động ném trái tim mình vào lặng yên bất chợt, như là chủ động ném trái tim sôi nổi nhiệt huyết của mình. Tất cả những chi tiết này đều mang ý nghĩa tượng trưng cho giả từ và sự giải thoát chia tay thực sự với những ràng buộc của cuộc đời. Có điều cái chết chỉ có thể làm cuộc sống và tiếng đàn ghita của Lorca bất chợt yên lặng nhưng sau đó nó ngân vang giai điệu như chàng còn sống. Câu thơ cuối lập lại âm hưởng tả tiếng đàn ở đoạn đầu: "lila lila lila", đàn ghita ngân mãi và Lorca vẫn sống mãi trong lòng mọi người.